HARPUT KALESİ
Harput Kalesi bugünkü bilgilerimize göre günümüzden yaklaşık 3 bin yıl önce, MÖ 8. yüzyılın başlarında Urartu Krallığı tarafından kuruldu. 2016 yılında Harput Kalesi’nin 500 m doğusunda yer alan Nevroz Ormanında MÖ 2. bin başlarına tarihlendirilen Harput Kabartması bulunmuştur. Bu yeni buluntu Harput’taki yerleşimin şimdiye kadar bilinenden 1200 yıl daha eski olduğunu göstermektedir.
Harput Kalesi, Roma ve Bizans İmparatorlukları Dönemlerinde Ziata Castellum adını taşımaktaydı; Arap akınları sırasında ise Hisn-i Ziyad olarak anılıyordu. MS 1085 yılında Türkmen reislerinden Çubuk Bey’in, 1115 yılında ise Artuklu emiri Belek Gazi’nin eline geçmiştir. Etkileyici Artuklu Sarayı kalenin kuzey ucunda yer almaktadır.
1516 yılında Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Selim tarafından görevlendirilen Çerkez Hüseyin Bey ve Karaçinoğlu Ahmet Bey tarafından fethedilmiş, 17. yüzyılda kalede bir Osmanlı Mahallesi kurulmuştur. Kale ve kent Osmanlı Dönemi’nin sonuna kadar önemini korumuştur. Mahalle halkının, 1830 ve 1920 yılları arasında yeni kurulan Elâzığ şehrine göç etmesi ile bölgede yerleşim sona ermiştir.
2005-2009 yılları arasında Elâzığ Müze Müdürlüğü tarafından Harput Kalesinde kazı çalışmaları başlatıldı. Ülkemizin en önemli Urartu tarihi uzmanlarından Prof. Dr. Veli Sevin danışmanlığında başlayan kazı, Türkiye’nin ilk Osmanlı Arkeolojisi kazısı olarak da Türkiye kazı tarihine geçti.
Kazılarda ilk yıldan başlanarak Urartu sarnıcı, büyük bir Konak, Türkiye’nin en eski camilerinden olan bir Artuklu Camii ve küçük bir Osmanlı Mahallesi olmak üzere 900 m alan ortaya çıkarıldı. Kazının en büyük keşiflerinden biri de Aslanlı Kapı önünde iki katlı Osmanlı dönemi yapıları ile üç yeni tüneldir. Bunlardan özellikle üçüncüsü çok yüksek ve geniş bir sahanlık ve tünelden meydana gelmiş olup doğal bir mağarayla sonlanmaktadır.
Kazılar 2014 yılından itibaren Fırat Üniversitesi Başkanlığında sürdürülmüş olup ele geçen buluntular Elâzığ Müzesi’nde restore edilerek sergilenmektedir. Kazı çalışması halen devam etmekte olduğundan bulunan yapıların bir bölümü ziyarete kapalıdır.
